११५.सोवळे फाटले होते .

                       कथा विवेकानंद - ११५

     वडिलांच्या देहावसानानंतर नरेंद्रच्या घरची परिस्थिती बिकट झाली . खायची जेवायचीच मारामार . मग कपडेलत्ते आणि कुठे ? भुवनेश्वरीदेवी नित्य आन्हिक करीत . आन्हिक करताना नेसायचे सोवळे फाटले होते . 
     डोके दुखत असल्याने नरेंद्र कापराचे नस्य घेत होता . आई त्याला म्हणाल्या, ' बेटा नोरेन, एखादे वस्त्र आणता आले तर बघ ना ! माझे सोवळे पूर्ण फाटलेय आता . ' नवे कुठून आणणार ? नरेंद्राला वाईट वाटले . तो मान खाली घालून निघून गेला . 
     नरेंद्र आश्रमात आला होता . त्याच वेळी रामकृष्णांना एका भक्ताने रेशमी सोवळे भेट म्हणून दिले होते . नरेंद्र दिसताच त्यांनी ते सोवळे नरेंद्राला न्यायला सांगितले . पण नरेंद्रने ते घेतले नाही . 
     मग रामकृष्णांनी दुसऱ्याच शिष्यामार्फत ते सोवळे नरेंद्रच्या घरी पाठविले . 

११४. ते चोराला चोरी करायला सांगतात

                        कथा विवेकानंद - ११४

     स्वामी विवेकानंदांच्या आई भुवनेश्वरीदेवी स्वामी रामकृष्ण यांच्या आश्रमात आल्या . स्वामीजी तेव्हा आजारी होते . एका भल्या मोठ्या खोलीत मध्यभागी ठेवलेल्या बिछान्यात तक्त्याला टेकून ते बसले होते . 
     भुवनेश्वरीदेवी आल्या आल्याच स्वामीजींनी बोलायला सुरुवात केली . ते म्हणाले, ' खरे म्हणजे मला डॉक्टरांनी बोलायला बंदी केलेली आहे . तुमच्याशी तर महत्वाचे बोलायचेय ! मग बंदी पाळून काय उपयोग ? 
     गिरीश व इतरांनी नरेंद्राला संन्याशाची वस्त्रे घालायला लावली . मी त्यांना अडवले . पण ते ऐकायलाच तयार नाहीत . मी त्याला घरच्या स्थितीची जाणीव करून दिली . आई व लहान भावंडांच्या पालनपोषणा संबंधी सांगितले . कोणी ऐकायलाच तयार नाही . '
    घरी आल्यावर आईने नरेंद्राला स्वामीजींचे बोलणे सांगितले . नरेंद्र म्हणाला, 'ते चोराला चोरी करायला सांगतात आणि गृहस्थाला सावध रहायला सांगतात . ' 

११३. संकट हातात हात घालून !

                    कथा विवेकानंद - ११३

     संकट हे नेहमीच दुसऱ्या संकटाच्या हातात हात घालून येत असते . एका परीने माणसाची परीक्षाच ती . नरेंद्र आर्थिक समस्येत बुडालेला . पदवी हातात . पण नोकरी नाही . त्या काळीही आजच्या सारखीच परिस्थिती . 
     चाम्पाताला येथे विद्यासागरांनी शाळा सुरु केली होती . त्या शाळेला मुख्याध्यापकाची आवश्यकता होती . महेंद्रनाथांच्या नजरेत नरेंद्र आला . त्यानी प्रयत्न केले आणि नरेंद्र मुख्याध्यापक म्हणून  तेथे काम करू लागला . 
     त्या शाळेचे सचिव होते विद्यासागरांचे जावई . नरेंद्र त्याच्या डोळ्यात खुपू लागला . त्यांनी पडद्यामागे हालचाली केल्या . नरेंद्राला राजीनामा द्यावा लागला . कारण होते, नववी व दहावी वर्गातील विद्यार्थ्यांनी संयुक्तपणे केलेला अर्ज . ' नवीन मुख्याध्यापकांना शिकविता येत नाही . ' 
    ज्या माणसाला सारे विश्व डोक्यावर घेऊन नाचले किंवा जो आज सुद्धा युथ आयकोन आहे त्याच्या बाबतीत घडविलेले एक कारस्थान . 

११२. देवाचे नाव घेणे पुरे आता .

                      कथा विवेकानंद - ११२

     विवेकानंद देवभक्त होते . ते देवाची पूजा करीत . नेहमी देवाचे नाव त्यांच्या तोंडी असे . ते परमश्रद्ध होते . आस्तिक होते . 
     वडिलांचे देहावसान झाले . घरात पैशांची चणचण निर्माण झाली . उपाशीपोटी दिवस काढावे लागले . तरी देवावरची त्याची निष्ठा तिळभरही ढळली नाही . 
     सकाळी उठताना नरेंद्र परमेश्वराचे नामस्मरण करीतच उठे . ' विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं पादस्पर्श्यं क्षमस्व मे ' हि आपली परंपराच नव्हे काय ? त्याचे प्रातः स्मरण सुरु होते . 
     स्वयंपाकघरातून आई एकदम ओरडली . ' गप्प बस बघू  . देवाचे नाव घेणे पुरे ते आता . लहानपणापासून एकाच मंत्र . देव देव आणि देव . काय दिले त्याने आम्हाला . हे भोगच ना ? ' 

१११. हा मार्ग सोडून दे .

                        कथा विवेकानंद - १११

     स्वामी विवेकानंदांचे काही बालमित्र तारुण्यात पाय टाकताच वाईट मार्गाला लागले होते . चुकीच्या गोष्टी करण्यासाठी वाईट मार्गाने पैसा मिळवत होते . आपल्यासारखे इतरांनाही त्या मार्गात चलाखीने ओढत होते . 
     अशीच एक संध्याकाळ . नरेंद्र परिस्थितीने गांजलेला . मित्रांनी त्याला एका बागेत नेले . कोलकात्याच्या बाहेरील एका निवांत जागी असलेली भलीमोठी बाग . गाणे, बजावणे,  नाचणे सुरु झाले . धुंदी, बेहोशी पसरू लागली . 
     थोड्या वेळाने नरेंद्र कंटाळला . मित्रांनी त्याला मागच्या खोलीत जाऊन आराम करायला सांगितले . तो खोलीत गेला आणि ताणून दिली . 
     एका वेगळ्याच आवाजाने नरेंद्र जागा झाला . त्याच्या जवळ एक युवती उभी होती . तिला मित्रांनीच पाठविले होते . नरेंद्र जागा झाल्याबरोबर तिने आपले मोहपाश टाकायला, आपला हेतू उघड करायला सुरुवात केली . नरेंद्र बधत नाही हे पाहून ती अंगचटीला यायला लागली . 
     नरेंद्र एकदम उठला . कडक शब्दात तो तिला म्हणाला, ' माफ करा . मला आता जायलाच हवे . असे आयुष्य घालविणे हे पाप आहे . हा मार्ग सोडून दे . परमेश्वर आपले भले करो . '  

११०. परमेश्वराचा धावा कर .

                     कथा विवेकानंद - ११०

     इंद्रियनिग्रह हा साधुत्वाचा एक प्रमुख गुणधर्म आहे . संन्यास धर्माची दिनचर्या पाळणे तसे बरेच कठीण . हे नियम यती ब्रह्मचर्याच्या जोरावर पाळत असतो . आपल्या बहिर्मुखी इंद्रियांना अंतर्मुखी करीत त्यांवर विजय मिळवीत असतो . 
     नरेंद्र व मित्र बसले होते.  ग़प्पा चालल्या होत्या . एकाने फिरायला जायची टुम काढली . सगळे फिरायला निघाले . त्या मित्राने सगळ्यांना एका विशिष्ट जागी नेले . त्या ठिकाणी पूर्वी ठरल्याप्रमाणे एक सुंदर स्त्री आली . ती नरेंद्र बरोबर बोलू लागली . मित्र एकएक करून काढता पाय घेऊ लागले . 
     ती स्त्री नरेंद्राला म्हणाली, ' तुझ्या कुटुंबाची झालेली अन्नान्न दशा मला बघवत नाही . तू माझा स्वीकार करावास . मी माझी सगळी संपत्ती तुला देत आहे . आपली पत्नी म्हणून माझा स्वीकार कर . '
     ' बालिके, तू  इतके दिवस या देहासाठी खूप काही केलेस . पुरे ते आता . काही दिवसांनी तू मरणाला सामोरी जाणार आहेस . त्यानंतरच्या प्रवासासाठी काही तरतूद केली आहेस का ? चल, आता हा क्षुल्लक विचार बंद कर आणि परमेश्वराचा धावा कर . ' 

१०९. व्यसने मित्रपरीक्षा

                           कथा विवेकानंद - १०९

     नरेंद्र सोन्याचा चमचा तोंडात घेऊन जन्माला आला होता . घरी लक्ष्मी पाणी भरत होती . वडिलांचे निधन झाले आणि भुवनेश्वरीदेवींच्या संसाराला जणू कुणाची दृष्टच लागली . महिन्याला एक हजार रुपये त्या काळी खर्च करणारी आई अन्नाला महाग झाली . 
     नरेंद्रचे घर सुखवस्तू असल्यामुळे साहजिकच त्याचे अनेक मित्र श्रीमंत होते . पण त्यांनी कधी नरेंद्रच्या घरची चौकशी केली नाही . तो खातो काय, पितो काय ? घरी कोण कमवत असेल ? काहीच चौकशी केली नाही. 
     एके दिवशी गप्पाटप्पा झाल्या.  नेहमीप्रमाणे सगळे जायला निघाले . दोघे मित्र मात्र मागे रेंगाळू लागले . नरेंद्रच्या आसपास घुटमळू लागले . बाकीचे निघून जाताच त्यांनी नरेंद्राला विचारले, ' बिलू , आज तोंड उतरलेले का ? आजारी आहेस का ? '
      नरेंद्र म्हणाला, ' नाही रे ! ' 
     ' मग जेवलाबिवला नाहीस का ? ' मित्रांनी म्हटले . 
     नरेंद्र गप्प राहिला . 
     मित्रच ते . त्यांनी दुसरीकडे गपचुप चौकशी केली . नरेंद्रच्या घरची माहिती काढली . काही दिवसानीच भुवनेश्वरीदेवींना काही पैसे निनावी मिळाले . व्यसने मित्रपरीक्षा म्हणतात न ती हीच . 

१०८. मित्राने जेवायला बोलाविलेय .

                           कथा विवेकानंद - १०८

     दुपारची वेळ . सकाळीच बाहेर पडलेला नरेंद्र घरी परतला होता . नन्नाचा पाढा ऐकत . चपला झिजल्या होत्या . पायात पेटके आले होते . भूक तर सपाटून लागली होती . मात्र नोकरी कोणीही देत नव्हते . बहुतेक ठिकाणी शिक्षण जास्त म्हणून तर काही ठिकाणी गरज नाही म्हणून . नकारघंटा  सतत वाजत होती . 
     नरेंद्राने स्वयंपाक घरात डोकावले . डब्याच्या तळाशी थोडेशेच तांदूळ दिसत होते . म्हणजे आजही सर्वांना अर्धपोटीच राहायचे होते . ओठांवर  उसने हसू आणीत पोट भरलेले दाखवायचे होते . 
     नरेंद्रच तो . क्षणभर विचार केला त्याने . बस्स ! ' आई, ए आई ! 'त्याने आईला हाक मारली . भुवनेश्वरीदेवी धावत आल्या . नोकरी मिळाल्याची बातमी असेल कदाचित . त्या लगबगीने आल्या . नरेंद्र म्हणाला, ' आई, आज मी जेवायला नाही हा . तो माझा मित्र आहे ना ! त्याने आज जेवायला बोलाविले आहे . हा बघ निघालोच . '

     

१०७ . क्रूर थट्टा वाटत आहे .

                    कथा विवेकानंद - १०७ 

     नरेंद्रच्या वडिलांचे निधन झाले . आय बंद पडली . खायचे काय ? असा प्रश्न निर्माण झाला . दिवसभर हादडून गप्पाष्टकात मग्न असलेल्या आप्तेष्टांनी विनाविलंब घर सोडले . छोटी कच्ची बच्ची असलेल्या भुवनेश्वरीदेविंकडे सगळ्यांनी पाठ फिरविली . ज्यांची देण्याची ऐपत होती त्यांनीही पाठ करणेच पसंत केले . 
    नरेंद्र नोकरीसाठी फिरायला लागला . सगळीकडे नकारघंटा . नोकरी मिळाली तर ती मनपसंत नसे . उन्हात फिरून फिरून पायाला फोड आले . खूप दमलेला असताना विश्रांतीसाठी सावलीत पडलेला असताना दोन मित्र जवळ आले . नरेंद्राची स्थिती बघून देवाचे भजन गायला लागले . गीताचा सारांश होता, ' देवाच्या प्रत्येक श्वासातून कृपेचे मेघ वहात आहेत . 
     नरेंद्र रागाने म्हणाला, ' गप्प बस ! तुझा जीव भुकेने कासावीस झाला आहे काय ? अरे, पोटभर अन्न खाऊन, चांगले कपडेलत्ते घालून, पंख्याचा वर खाणाऱ्यासाठी ही गोड कल्पना आहे . कधीकाळी ही कल्पना मलाही गोड वाटली होती . आज मात्र क्रूर थट्टा वाटत आहे . '

१०६ . मस्त मांसाहारी बेत !

                      कथा विवेकानंद - १०६

     नरेंद्र लहानपणी अत्यंत खोडकर होता . विविध प्रकारचे प्रयोग तो करून पहात असे . मनाला पटलेली गोष्ट तो बिनदिक्कत करीत असे . निधडेपणा हा त्याचा गुणविशेष होता .
     नरेंद्राची आई कट्टर वैष्णव . घरी तुळशीला पाणी घातल्याशिवाय अन्न मिळत नसे . जेवण पूर्ण शाकाहारी . कांदा वर्ज्य . फुलकोबी सारखी भाजीही घरात शिजत नसे . कारण ती विदेशी आहे . काही प्रसंगी शेण सुद्धा खावे लागत असे .   
     आई व भावंडे नातेवाईकांकडे चालली होती . गप्पागोष्टी, चिडवाचिडवी, मजा करीत त्यांचा प्रवास चालू होता .  दुपार झाली . एका नातेवाईकाकडे ती थांबली . त्या दिवशी त्या घरी मस्त मांसाहारी बेत होता . चुलीवर मांस रटरटत होते . 
     नरेंद्र मांस हादडत असे . त्या दिवशी तर त्याची चंगळच होती . मुले जेवायला बसली . छोटा भाऊ महेंद्र जेवणाला स्पर्श करेना . मग काय ! नरेंद्राने बळजबरीने त्याचे तोंड उघडले . मांस तोंडात कोंबले नि पाठीत धुमके घालायला सुरुवात केली . धुमके थांबले मांस महेंद्रच्या पोटात गेले तेव्हा !  

१०५. मी केस कापणार नाही .

                       कथा विवेकानंद - १०५

     स्वामी विवेकानंदांचा जन्म खानदानी बंगाली कुटुंबात झाला . घरी लक्ष्मी पाणी भरत होती . त्या काळी प्रतिष्ठित माणसे केस कापायला, दाढी करायला न्हाव्याकडे जात नसत . न्हावी त्यांच्या घरी येत असे . बंगालात त्या काळी ती प्रथा होती . 
     स्वामीजी संन्याशी बनले . मग पुढे आपली दाढी आपणच करायची सवय त्यांनी लावून घेतली . आश्रमात ते आपल्या हातानी दाढी करीत . आणि त्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे हि दाढी ते आरसा न वापरता करीत असत . आरसा वापरूनही आपला चेहरा कापून घेणाऱ्याना आज हे आश्चर्य वाटेल . 
      स्वामीजी अमेरिकेत गेले . दाढी भरपूर वाढलेली . ती कापून घ्यावी म्हणून ते एका सलूनमध्ये शिरले . आपली पाळी आल्यावर त्यांनी  न्हाव्याला दाढी कापायला सांगितले . न्हाव्याने चक्क नकार दिला . ' मी काळ्या माणसाचे केस कापणार नाही . ' तो म्हणाला . वर्णद्वेषाने काळवंडलेल्या त्या अमेरिकेतील त्याचे पुढचे विधान होते . ' मी तुमचे केस कापले तर नंतर एकही अमेरिकन या दुकानात पाय ठेवणार नाही . ' 

१०४ . भजी खा ! भजी !

                       कथा विवेकानंद - १०४ 

     माणसाच्या शेवटच्या दिवसात त्याच्या बालपणीच्या आठवणी पुन्हा जाग्या होतात . त्याला बालपणीच्या गोष्टी पुन्हा कराव्याश्या वाटतात . तसे तो करतोही . एके परीने अज्ञाताच्या दिशेने चाललेला तो त्याचा उलट प्रवासही असतो .   
     स्वामीजी त्या दिवसात मठात रहात होते . एके दिवशी मोठ्याने ते सर्वांना बोलावू लागले . ' अरे, चला बघू ! इकडे या ! मी जे जे साहित्य  सांगतो ते ते आणून द्या बघू ! बघता काय ? अरे आज मी भजी करणार आहे भजी ! आणा पाहू , डाळीचे पीठ, तेल, मीठ, कढई .... 
    स्वामीजींनी सांगितले ते सामान शिष्यांनी आणले . बसायला चौरंगही आणून दिला . स्वामीजी तयारीला लागले . आपली लुंगी त्यांनी गुडघ्यापर्यंत उचलून वर खोवली . चौरंगावर बैठक मारली . भज्यांच्या पिठाची ते तयारी करू लागले .  
     चळ चुळ, चळ चुळ आवाज येऊ लागला . फुलुरी तयार होऊ लागली . स्वामीजी लहान मुलासारखा मोठमोठ्याने आरडाओरडा करीत शिष्यांना बोलावू लागले . ' चला या , भजी खा ! गरमागरम भजी खा ताजी ताजी ! स्वामीजी तेव्हा अस्सल भजीवाल्यासारखे दिसत होते .  
      

१०३. पकडून दाखवा ना .

                     कथा विवेकानंद - १०३ 

     नरेंद्राला मोठ्या बहिणी दोन . हारामणी व स्वर्णमणी . मोठ्या बहिणी असणे यासारखे दुसरे सुख नाही . घरातल्या कोणत्याही कामाची चिंता नाही आणि चिडवायला जिवंत खेळणे हाताशी . नरेंद्राची चंगळ असे . 
     नरेंद्र सातत्याने या बहिणींची खोड्या काढी . इतक्या, कि त्या वैतागून जात . नरेंद्राला पकडायला धावत . नरेंद्र  मग सुसाट धावत सुटे . पळापळीचा खेळ बराच वेळ झाला, बहिणी थकल्या कि मग तो आतल्या खोलीत पळे . 
     त्या खोलीत बरेच अडगळीचे समान पडलेले असे . त्या सामानाच्या आत खोलवर शिरे . तिथून मग बहिणींना वाकुल्या दाखवी आणि आह्वान देई . ' या आणि पकडून दाखवा . ' नरेंद्राला पकडणे शक्य नसे . त्या चिडत. हा मग गोड आवाज काढी आणि पुन्हा म्हणे,  ' याना आणि पकडून दाखवा ना . ' 

१०२. किटली शुद्ध रुप्याची !

                     कथा विवेकानंद - १०२ 

      विद्यमान भारताच्या उत्थानाची बीजे स्वामी विवेकानंदांनी आपल्या  हयातीत लावली . अज्ञानाच्या गर्तेत खोल खोल बुडत चाललेल्या भारताला पुनरुत्थानाच्या दिशेने कार्यरत केले . 
     स्वामी विवेकानंदांनी मोठेपणी ज्या ज्या गोष्टींना हात लावला त्या गोष्टींचे सोने केले . मुलाचे पाय पाळण्यात दिसतात असे म्हणतात . त्याचे असे झाले . 
     नरेंद्र आणि दादा म्हणजे भाऊ फिरायला गेले . बाजारात फिरता फिरता एके ठिकाणी त्यांना पावणी चाललेली दिसली . पावणी बघत ते उभे राहिले . एका किटलीची बोली सुरु झाली . काळपट रंगाची, धूळ साचलेली पण सुंदर आकाराची किटली . नरेंद्रने ती घ्यायची ठरविली आणि बोली लावली . पाच आण्यावर बोली तुटली अन किटली नरेंद्राची झाली . 
     घरी आल्यावर नरेंद्र किटली साफ करू लागला . जसजशी किटली साफ होऊ लागली तसतशी ती चमकू लागली . रुपेरी रंग फेकू लागली . नरेंद्रने आईला बोलाविले . पाच आण्यात नरेंद्रने आणलेली ती किटली शुद्ध रुप्याची, चांदीची होती . 

१०१. सोळाएक रोट्या फस्त !

                    कथा विवेकानंद - १०१ 

     नरेंद्रच्या घरी सुबत्ता होती . समवेत मनाचा मोठेपणा होता . भुवनेश्वरीदेवी सढळ हस्ते खर्च करीत असत . पाहुण्यांचा मोठा राबता असलेल्या त्या घराचा खर्चही आज बघितले तर डोळे दिपविणारा ठरतो . 
     त्या काळी स्वस्ताई होती . साधारण माणसाचा पगार तेव्हा पंधरा रुपये महिना असे . अशा वेळी भुवनेश्वरीदेवीचा खर्च महिन्याला एक हजार रुपये होत असे असे . 
     नरेंद्र आणि महेंद्र दोघेही भाऊ मटणाच्या दुकानात गेले . त्या काळी दुकानात डोक्यांची विक्री केली जात नसे . दोघांच्याही डोक्यात एक विचार आला . विनाविलंब त्यांनी तो अमलातही आणला . ते दुकानदाराला म्हणाले, ' दोनचार आण्यात दहाबारा डोकी देशील काय ? ' दुकानदार एका पायावर तयार झाला . 
     दुसऱ्या दिवसापासून घरात रोज अडीच शेर वाटणा भिजू लागला . तो वाटणा आणि दहाबारा डोकी यांची भाजी . शाळेतून यायचे ते थेट भाजीला भिडायचे . उठायचे तेव्हा सोळाएक रोट्या फस्त झालेल्या असायच्या . 

९९ . बिलु शांत होत गेला .

                        कथा विवेकानंद - ९९

स्वामी विवेकानंदांच्या पणजीचे नाव राईमणिदेवी बसू . त्यांच्या मुलीचे म्हणजे नरेंद्रच्या आजीचे नाव रघुमणीदेवी . भुवनेश्वरीदेवी हे रघुमणीदेवी यांचे एकमेव अपत्य . 
     रघुमणीदेवी दिसायला सुंदर होत्या . तोच वारसा भुवनेश्वरीदेवीं कडून नरेंद्राला मिळाला . उन्नत भालप्रदेश, विशाल नेत्र आणि तेजस्वी कांती त्याला आई आजी कडून मिळाली . 
     मात्र गडगंज श्रीमंती लाभूनही भुवनेश्वरीदेवींना अत्यंत हालअपेष्टा सहन कराव्या लागल्या . म्हणून संन्याशी झाल्या नंतर सुद्धा स्वामी विवेकानंद आपल्या आईची काळजी करताना दिसतात. भुवनेश्वरीदेवींनीही नरेंद्राला म्हणजे तिच्या लाडक्या बिलुला लाडाकोडात वाढविलेले दिसते .      अत्यंत खोडकर असलेला बिलू एक दिवस कोणालाही ऐकेना . खूपच मस्ती करू लागला . आईने काय केले ठाऊक आहे ? विहिरीजवळ गेली. थंडगार पाण्याची कळशी भरली . आणि ओतून दिली एकदम बिलुच्या डोक्यावर . एकीकडे ती शिव शिव म्हणू लागली आणि दुसरीकडे बिलु  शांत होत गेला . 

९८ . संन्यासाचे मूळ आजोबा !

                      कथा विवेकानंद - ९८ 

     नरेंद्रच्या पणजोबांचे नाव राममोहन दत्त . ते सर्वोच्च्य न्यायालयात फारसी कायदेतज्ञ होते . धनसंपत्ती, जमीनजुमला यांनी ते संपन्न बनले . उन्हाळ्यात कोलकात्यात कॉलऱ्याची साथ येत असे . या साथीत वयाच्या केवळ छत्तीसाव्या वर्षी राममोहनांचा मृत्यू झाला . 
     त्यांच्या मुलाचे नाव दुर्गाप्रसाद . तेही अटर्नी कार्यालयात कामाला होते . त्या काळी जमीनजुमल्या वरून भांडणे खूप होत . कोलकात्यातील मोठमोठी घराणी कोर्टकचेरीच्या नादी लागून बरबाद होत असत . 
     एके दिवशी घरात दुर्गाप्रसादांच्या पत्नीचा अपमान झाला . दुर्गाप्रसादना त्याचा राग आला . त्यांनी घराचा त्याग केला . काही दिवसांनी त्यांनी संन्यास घेतला आणि योगी बनले . कधी कधी ते कोलकात्यात येतही  असत . असेच एकदा आले असताना त्यांच्या खोलीला बाहेरून कुलूप लावण्यात आले . त्यांनी पुन्हा जाऊ नये असा सर्वांचा हेतू होता . तीन दिवसांनी बघितले तर त्याच्या तोंडातून फेस येत होता .  दार उघडण्यात आले . ते निघून गेले ते पुन्हा आलेच नाहीत . नरेंद्रच्या संन्यासाचे मूळ आजोबा होते . 

९७ . आद्य शंकराचार्यही मातृभक्त होते .

                        कथा विवेकानंद - ९७ 

     स्वामी विवेकानंद मातृभक्त होते . ते आपली आई भुवनेश्वरीदेवीवर   निरतिशय प्रेम करायचे . नरेंद्र संन्याशी झाला . संन्याशी होणे म्हणजे सगळे भौतिक संबंध तोडून टाकणे. स्वतः चे श्राद्धही स्वतः करणे .  संन्याशी झाल्यावर आपली हि मातृभक्ती त्यांनी लपवून ठेवली नाही . अनेक वेळा ती समाजाने पहिली .  
     दत्तांचे कुटुंब मोठे आणि सुखवस्तू कुटुंब होते . खाण्यापिण्याची सुबत्ता असलेल्या या कुटुंबात पाहुण्यांचा भलामोठा राबिता होता . आल्यागेलेल्यांचा दीर्घ निवास त्या कुटुंबात होत असे . गप्पांचे, गाण्यांचे  फड रंगत . 
     विश्वनाथ दत्तांचे निधन झाले . संपत्तीचा झरा आटला . आणि संपूर्ण नातेवाईकांनी सुंबाल्या केले . छोटी छोटी मुले असलेल्या भुवनेश्वरी देवींना पाण्याचा घोटही कोणी विचारला नाही . तिने स्वतःच्या हिकमतीवर मुलांना लहानाचे मोठे केले . 
     स्वामीजी आश्रमात होते . आश्रमात भुवनेश्वरीदेवी आल्या . आल्या आल्या खालूनच तिने स्वामीजींना हाक मारली . ' बिले ! ओ बिले ! ' स्वामीजी धावत खाली आले . आईशी हळू आवाजात बोलू लागले . सगळ्यांना आश्चर्य वाटले . काहींनी स्वामीजींना विचारलेही . ते म्हणाले, ' अरे, जन्मदात्री आई आहे ती माझी . आणि मीच काय, आद्य शंकराचार्यही मातृभक्त होते . ' 

९६ . संवेदनशीलता

                    कथा विवेकानंद - ९६ 

     स्वामी विवेकानंदांनी संन्यास स्वीकारला . ते आश्रमात राहू लागले . मात्र त्यांनी आपली संवेदनशीलता जपली होती . अनेकांना त्यांच्या या गोष्टीचे आश्चर्य वाटे . 
     एकदा त्यांच्या काही नातेवाईकांचा मृत्यू झाला . स्वमिजींना हि बातमी समजली . बातमी ऐकताच ते रडू लागले . संन्याशी असूनही ते रडतात हे बघितल्यावर एकाने उद्गार काढले, ' संन्याशाने असा शोक करणे बरोबर नव्हे . ' 
     स्वामीजी म्हणाले, ' असे कसे ? मला मन नाही काय ? मी मन मारून टाकू काय ? उलट मला वाटते संन्याशी सामान्य माणसापेक्षा अधिक हळुवार मनाचा असला पाहिजे . संवेदनशील असला पाहिजे . मन दगडापेक्षा कठोर करणारा संन्यास धर्म मी अजिबात मानीत नाही . ' 

९५. तू पथ्य पाळायचे .

                        कथा विवेकानंद - ९५

     स्वामीजी आजारी होते . आपला अंतिम समय जवळ आला आहे हे त्यांना समजले होते . पण सर्वांच्या इच्छेखातर त्यांनी डॉक्टरी उपचारांना अनुमती दिली होती . 
     शिष्यांनी प्रसिद्ध वैद्य सेनगुप्ता यांना बोलाविले . त्यांनी स्वामीजींची नाडीपरीक्षा केली . तपासणी केली आणि कठीण पथ्य सांगितले . ' पाणी व मीठ वर्ज्य . २१ दिवस ' 
     स्वामीजींना मसालेदार पदार्थ आवडत असत . ते तंबाखू खायचे . दिवस उन्हाळ्याचे . पथ्य पार कसे पडायचे ? स्वामीजींनी पथ्य पाळायचे ठरविले . पुढे एकदा बोलताना स्वामीजी म्हणाले, ' वास्तविक मनाने शरीराला हुकुम केले पाहिजेत . पण अनेकदा होते उलटेच . शरीरच मनाला हुकुम सोडते . आणि मन तो मानते . मी मात्र शरीराला बजावले . तू पथ्य पाळायचे . आणि मजा म्हणजे शरीराने ती आज्ञा मानली . ' 
    या क्षणी स्वामीजींच्या शरीरात ३३ रोगांचा निवास होता . 

९४. ख्रिश्चनांवर विजय .

                      कथा विवेकानंद - ९४

     गोव्याला येण्यामागे  स्वामीजींच्या डोळ्यासमोर दोन  प्रमुख उद्देश्य   होते. पहिला देवदर्शन ! दक्षिण काशीतल्या देवतांचे दर्शन ! आणि दुसरा ख्रिश्चन मताचा अभ्यास! खंडन-मंडण यांची फार मोठी परंपरालाभलेल्या या देशात परमताचा विचार, अभ्यास सहज केला जातो.

  स्वामीजी हाच प्रमुख उद्देश्य घेऊन गोव्यात आले होते. श्री. सुब्रायबाब नायकांशी आपला मानस त्यांनी  व्यक्त  केला. मडगाव पासून ७ किमी. अंतरावर  असलेल्या प्राचीन रायतूर किल्ल्याचे रुपांतर पोर्तुगीजांनी सेमिनारीत केले होते.  ख्रिश्चन मतप्रसार करणारे पंथप्रसारक, पाद्री तेथे तयार केले जातात. तिथल्या ग्रंथालयात ख्रिस्ती पंथविषयक अनेक उत्तमोत्तम पुस्तके होती . अत्यंत दुर्लभ  अशी  प्राचीन  हस्तलिखिते होती. लेटीन ग्रंथ होते. या पुरातन  ग्रंथांमधून ख्रिश्चन पंथाचा इतिहास व तत्वज्ञान यांचा अभ्यास  करणे. गोव्यातील समाजमनावर  झालेला धर्मपरिवर्तनाचा प्रभाव जाणून घेणे आणि सात  किलोमिटरवर  जावून  मिळविलेल्या  माहितीच्या  आधारे  सात  समुद्रापलीकडे जाऊन अर्वाचीन हिदुत्वाची आश्वासक  सिंहगर्जना  करणे.

     स्वामीजी रायतूरला गेले. तिथल्या प्राचीन ग्रंथांचे ते अध्ययन करू लागले. हस्तलिखिते चाळू लागले. काही टिपणेही त्यांनी काढली. तेथील विद्यार्थी, शिक्षक, पादरी, त्यांचे प्रमुख स्वामीजींना कुतुहलाने बघत. फुरसतीच्या वेळी त्यांच्याबरोबर वार्तालाप करीत. विविध प्रश्न विचारीत. स्वामीजीची वेशभूषा, प्रगाढ ज्ञान, तीव्र स्मरणशक्ती, चौफेर व्यासंग यामुळे लोखंडाने चुंबकाला चिकटावे तसे सर्वजण आकर्षिले जात. शेकडो विद्यार्थी तिथे निवासाला असत. येशूच्या धर्माचे सार त्यांनी या विद्यार्थ्यासमोर ठेवले. एक भगवा संन्यासी येतो काय ! चारदोन पुस्तके चाळतो काय ! आणि वर्षानुवर्षे पंथ कोळून प्यालेल्याना त्यांच्याच पंथाचे मर्म सांगतो काय ! 

९३ . स्वामीजींनी दीक्षा दिली .

                       कथा विवेकानंद - ९३ 

     सौ. इंदुमती आणि श्री. हरिपद मित्र अनुरूप हिंदू दांपत्य .  गृहस्थी जीवन व्यतीत करतानाही आध्यात्मिकतेचा भाव मनी बाळगणारे . सौ . इंदुमतीच्या मनात गुरुमंत्र घ्यायची इच्छा होती . हरिपदांना आपली इच्छा तिने एकदा बोलून दाखविली होती . योग्य गुरु मिळाला तर आपण दोघेही दीक्षा घेऊ असे हरीपदांनी सांगितले होते . 
     स्वामीजींची भेट झाली . ते निवासाला घरी आले . त्यांचे जवळून दर्शन झाल्यावर दोघांच्याही इच्छांना गरुडाचे पंख फुटले . हरीपदांनी इंदुमतीला विचारले, ' स्वामीकडून दीक्षा घ्यायची काय ? ' तिने लगेच होकार दिला . 
     स्वामिजींशी बोलता बोलता हरिपदांनी विषय काढला . स्वामीजी म्हणाले, ' गुरु होणे ही अत्यंत कठीण गोष्ट आहे . कारण गुरूला शिष्याचा सर्व भार सहन करावा लागतो . शिवाय दीक्षा देणारा गुरु आणि घेणारा शिष्य यांच्या किमान तीन भेटी त्यापूर्वी घडून आल्या पाहिजेत . आणि एक संकेत आपण बाळगला पाहिजे . तो म्हणजे संसारी माणसांनी संसारी गुरू करावा हे चांगले . ' 
     मित्र दांपत्याने हट्टच धरला आणि स्वामीजींनी त्यांना दीक्षा दिली . 

९ २ . धर्माने संतोष निर्मिती होते .

                      कथा विवेकानंद - ९ २ 

     श्री . हरिपद मित्र हे बंगाली गृहस्थ . स्वामीजी आणि ते यांचे ग्रह जुळले . हरिपद स्वामिजींशी अनेकानेक विषयांवर चर्चा करीत . थट्टाविनोद करीत . निकोप चर्चेसाठी शेवटी विचारांचीही तार कुठेतरी जुळावीच लागते . 
     स्वामीजी शरीराने धष्टपुष्ट होते . कमाविलेले शरीर असल्याने खाल्लेले अन्न त्यांना पचे . त्याचा देखणा परिणामही त्यांच्या शरीरावर सर्वांगानी जाणवे . सदा संतुष्ट असल्याने ते विनोदीही होते . 
     हरीपदांनी त्याच्या या शरीरावरून त्यांना एक दिवस छेडलेच . ' संन्याशाचे शरीर का कुठे धष्टपुष्ट असते ? त्याला असे शरीर मिळणे शक्य नाही . ' 
     स्वामीजी उद्गारले, ' माझे शरीर हा माझा दुष्काळ निवारक फंड आहे . आठवडाभर जरी उपवास घडला तरी मला काही होत नाही . माझ्या अंगावर असलेली हि चरबी माझे व्यवस्थित पोषण करते . मला मरू तर ती अजिबात देत नाही . नाहीतर तुम्हा लोकांचे बघा . एकादशीचा एक दिवसाचा उपवास जरी केला तरी दुसऱ्या दिवशी पित्त चढते, चक्कर येते . आख्खे घर डोक्यावर घेता . बरोबर की नाही ?  जो धर्म माणसाच्या ठिकाणी संतोष निर्माण करू शकत नाही तो मुळी धर्मच नव्हे . '

९ १ . संन्याशाने एका जागी राहू नये .

                       कथा विवेकानंद - ९ १

     बेळगावच्या मुक्कामात स्वामीजींचा निवास भाटे वकिलांकडे होता . श्री . हरिपद मित्रांनी मोठ्या प्रयासांनी त्यांना आपल्या घरी आणले . धर्म, साहित्य, शिक्षण, मिशनरी प्रचार यावर सखोल चर्चा त्यांच्याकडे केली . स्वामीजींनी पुढील प्रवासास निघायचा विषय काढला . हरिपद सोडायला तयार होईनात . 
     स्वामीजी म्हणाले, ' संन्याशाने शहरात तीन दिवसांपेक्षा जास्त राहू नये . खेड्यात तर एकच दिवस . बेळगांव शहर असल्याने आता मला निघायला हवे . खूप दिवस झालेत . ' 
     हरिपद कसेच ऐकायला तयार होईनात . स्वामीजी म्हणाले, ' संन्याशी सगळेच त्याग करतो . स्वतःचे श्राद्ध सुद्धा करतो . त्याला मोह उत्पन्न होता कामा नये . या मायावी संसाराची माया निर्माण होता उपयोगी नाही . ' 

९ ०. हायकोर्टाचा निकाल !

                    कथा विवेकानंद - ९ ० 

      भाटे वकिलांच्या घरी सगळे जमले होते . बेळगावातील त्या प्रतिष्ठित आणि विद्वान व्यक्तींशी स्वामीजी संवाद साधत होते . कोणी हिंदी भाषेत,कोणी संस्कृत भाषेत तर बहुतेकजण इंग्रजी भाषेत आपल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधत होते . स्वामिजीही कधी विनोदाने कधी थट्टेने तर कधी गंभीरपणे उपस्थित प्रश्नांची उत्तरे देत होते . 
     एकाने संस्कृत मध्ये प्रश्न विचारला, ' अमुक पुराणात सांगितले आहे की, म्लेंछ भाषेत धर्माची चर्चा करणे निषिद्ध आहे . ' स्वामीजींचे डोळे क्षणभर चमकले . ते म्हणाले, ' धर्मचर्चा करायला भाषेचे बंधन नाही . तुम्ही कोणत्याही भाषेतून धर्मचर्चा करू शकता . ' 
     वेदादिकातील अनेक दाखले देत ते पुढे म्हणाले, ' आपल्याला ठाऊक असेलच की पुराणांपेक्षा वेदांचेच म्हणणे श्रेष्ठ आहे . हायकोर्टाचा निकाल खालची न्यायालये नाकारू शकत नाहीत . ' 
      

८९ . त्यांना उलट वाईटच वाटेल .

                        कथा विवेकानंद - ८९ 

     स्वामीजी भाटे वकिलांकडे राहायला लागले . तरुण असूनही प्रचंड बुद्धिमान असलेल्या या संन्याशाची ओळख आपल्या बंगाली मित्राला करून द्यावी असे त्यांना वाटले . स्वामीजींना घेऊन ते हरिपद मित्रांकडे गेले . 
     श्मश्रू केलेला तेजस्वी संन्याशी, पायात कोल्हापुरी वहाणा, भगवी कफनी, डोक्याला फेटा असा देखणा युवक हरीपदांना क्षणभर भुरळच  पडली . ' साधू म्हणजे निश्चित काहीतरी मागण्यासाठी आलेले असावेत ' असा विचारही मनात येउन गेला . स्वामीजी बंगाली आहेत त्यामुळे महाराष्ट्रीय माणसाच्या घरी त्यांचे जमणे कठीणच . बहुधा याच साठी श्री . भाटे यांनी स्वामीजींना इथे आणले असावे . 
     हरिपदांनी स्वामीजींना विचारले, ' तुमचे सामान इथे आणवून घेऊ का ? ' स्वामीजी उद्गारले, ' सध्या तरी नको . वकिलांच्या घरात मी अगदी आनंदात आहे . आणि घरातील सर्वजण माझ्याशी प्रेमाने, अगदी घरच्यांसारखे वागत आहेत . आपण बंगाली म्हणून मी निघून आलो तर त्यांना उलट वाईटच वाटेल . ' 
     

८८ . केवळ, या सम हा !

                         कथा विवेकानंद - ८८ 

      बेळगावच्या सदाशिवराव भाटे वकिलांकडे स्वामीजींचा मुक्काम होता . प्रचलित पद्धतीपेक्षा वेगळ्या भासणाऱ्या या संन्याशाने भाटे वकिलांचे कुतूहल जागृत केले . इकडे तिकडे अशी स्वामीजींची थोडी चाचपणी करताच त्यांच्या लक्षात आले की हे पाणी थोडे वेगळे आहे . ते बुद्धिमानच नव्हे तर जिनियस आहेत . 
     थोडे अधिक खोलात जाण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला . त्यांनी आपल्या मित्रांना पेयपानासाठी निमंत्रण दिले . स्वामींनी मित्रांना जिंकले . वकिलांनी विद्वानांना तसेच पुढाऱ्यांना बोलाविले . सगळ्यांनी एकमुखाने निर्वाळा दिला, ' केवळ, या सम हा ! ' 
     धार्मिक विषयावरील वादविवादाचा समारोप त्यांनी केला, ' हिंदू धर्म मृत्युपंथाला लागलेला नाही . आज जगाला आपल्या धर्मातील अमोल विचारांचा परिचय करून देण्याची गरज आहे . वेदांत हा नुसता संप्रदाय नाही . जगाला प्रेरणा देण्याचे सामर्थ्य या विचारात आहे . ' 

८७ . सवयी सुटतील आपोआप !

                      कथा विवेकानंद - ८७

     स्वामीजी बेळगावला आले . श्री . भाटे वकिलांकडे त्यांचा मुक्काम होता . स्वामीजी दिसायला तेजःपुंज, राजसी . बलदंड शरीरयष्टी, तेजस्वी पाणीदार डोळे . मोह पाडणारे दर्शन. इतर संन्याश्यांसारखे नव्हे . त्यामुळे अनेकांना कुतूहलमिश्रित आश्चर्य वाटे .      
     स्वामीजींशी बोलताना त्यांचे बुद्धीचातुर्य लक्षात येई . ते भाषाही बहुतेक इंग्रजीच वापरत . त्यामुळे रूढार्थाने दिसणाऱ्या साधुंपेक्षा स्वामीजी वेगळे भासत . जेवणानंतर ते विडा खात . पानसुपारी खायची त्यांची हि पद्धत, अन्य सवयीही अनेकांना खटकत असत, विचित्र वाटत असत . 
     एके दिवशी भाटेनी छेडलेच. स्वामीजी म्हणाले, ' संन्यास घेण्यापूर्वी मी एक आनंदी तरुण होतो . तत्वज्ञानाचे पदवी पर्यंत शिक्षण मी घेतले होते . जीवन जगण्याचेही माझे एक ध्येय होते . पण गुरूंच्या संपर्कात आलो आणि जीवनाची दिशा बदलली . आता काही पूर्वींच्या काही सवयी आहेत. त्या काही फारशा गंभीर नाहीत . सुटतील आपोआप !  

      
       

८६ . तिमिरात उगवलेला हा सूर्य आहे .

                      कथा विवेकानंद - ८६

     स्वामीजीचा मुक्काम चेन्नईमध्ये होता . एका निवांत क्षणी स्वामीजींनी गायला सुरुवात केली . ' इंद्र जिमी जंभ पर वाड वसु अम्भ पर रावन सदंभ पर रघुकुल राज है ' स्वामीजी तल्लीन होऊन गात होते . 
     एका शिष्याला हे गाणे आवडले नाही . तो स्वामीजींना म्हणाला, ' स्वामीजी, तुम्ही एका दरोडेखोराची स्तुती करता ? ज्या माणसाने रक्ताचे पाट वाहविले, शहरे लुटली, धन्याशी फितुरी केली, अत्याचार केले त्याची तुम्ही भलावण करता ? शिवाजी हा वाटमारी करणारा एक दरोडेखोर आहे . ' 
     स्वामीजीनी गाणे तत्काळ थांबविले . रागाने लालबुंद झाले ते . तीव्र शब्दात ते त्या शिष्याला म्हणले, ' काय बोलतोस तू ? आणि कोणाबद्धल ?
लाज वाटते मला तुझी ! या देशात अंधःकार पसरला होता . समाजाचे अधःपतन झाले होते . धर्म आणि संस्कृती विनाशाच्या दिशेने वेगाने चालली होती . सगळेच आपले कर्तव्य विसरले होते अशा  निराशेच्या तिमिरात उगवलेला हा सूर्य आहे सूर्य ! 
     आणि मला तुमची मजा वाटते .  शिकलेला इतिहास तुम्ही जशाचा  तसा खरा मानता . हा इतिहास परक्यांनी लिहिलेला आहे . आक्रमकांनी लिहिलेला आहे . सत्य हे आहे की, भारतीय ऋषी मुनी दास्यमुक्तीसाठी ज्या महापुरुषाची अनेक वर्षे वाट पाहत होते ते आहेत हे  शिवराय .  
 आधुनिक ऋषी नवा शिववेद सांगत होता . 
     

८५ . गर्दी माझ्या ध्येयमार्गातील अडचण .

                     कथा विवेकानंद - ८५ 

     लोकमान्य टिळक ही एक संस्था . त्यांचा अनेक संस्थांशी संबंध . अनेकानेक उपक्रमांमध्ये सहभाग . ' डेक्कन क्लब ' ही संस्था दर आठवड्याला एक निबंध वाचनाचा कार्यक्रम ठेवत असे . एकाने निबंध सादर करायचा नंतर मग सर्वांनी त्यावर चर्चा करायची . ' वादे वादे जायते तत्वबोधः '  
     टिळक स्वामीजींना घेऊन हिराबाग येथे या कार्यक्रमाला गेले . श्री . काशिनाथपंत नातू यांनी तत्वज्ञानावर निबंध वाचला . त्यानंतर वेळ चर्चेची . पण कोणी बोलायलाच तयार नाही . विषय थोडा उच्चस्तरीय .  पण सगळेच गप्प गप्प !  
     स्वामीजींना रहावले नाही . त्यांनी बोलायला सुरुवात केली . प्रतिपादित विषयाचे एकेक पदर उलगडीत ते पुढे जाऊ लागले . श्रोत्यांना त्या विषयोदकाने चिंब भिजवून टाकले . फिरत्या संन्याशाची अस्खलित भाषा, वक्तृत्व, प्रतिपादन हातोटी, व्यासंग सगळेच आश्चर्य चकित झाले .      दुसऱ्या दिवशी टिळकांच्या वाड्यात हि गर्दी . नेहमी जेवताना स्वामी व टिळक एकत्र असत . त्या रात्री स्वामीजींनी सांगितले, ' मी उद्याच पुणे सोडणार आहे . ही गर्दी माझ्या ध्येयमार्गातील अडचण आहे . '  दुसऱ्या दिवशी सकाळी नेहमीप्रमाणे टिळक उठले . त्यांना समजले की स्वामीजीनी  भल्या पहाटेच पुणे सोडले आहे . 

८४ . वादपटुत्व !

                         कथा विवेकानंद - ८४

     स्वामी विवेकानंद रेल्वेने मुंबईहून पुण्याला निघाले . त्याच डब्यातून लोकमान्य टिळकही आपल्या चारपाच मित्रांसह आपल्या घरी पुण्याला चालले होते . मुंबईच्या शेठ रामदास छबिलदास यांनी तशी  स्वामीजी व टिळक यांची एकमेकांशी ओळख करून दिली होती . आपण एक संन्याशी एवढेच स्वामीजींनी सांगितले होते . 
     स्वामीजी खिडकीतून दिसणारा निसर्ग न्याहाळीत होते . व्यष्टी हा समष्टीचाच भाग असल्याने देशाटनात त्याचेही निरीक्षण आलेच . टिळकांचे मित्र विविध विषयावर चर्चा करीत होते . आपापले मत हिरीरीने नोंदत होते . 
     विषय संन्याशी या विषयावर घसरला . दोघेजण तर हळूहळू संन्याशांची टिंगल टवाळी इतपत खाली उतरले . स्वामीजींचे लक्ष त्या चर्चेकडे गेले . ते दोघेही साधूंना भोंदू , ऐतखाऊ, भिकारी, देशाची चिंता नसणारे अशी दुषणे देऊ लागले . 
     टिळक संन्याशांची बाजू मांडू लागले . पण ते ऐकण्याच्या मनस्थितीत नव्हते . शेवटी स्वामीजींनी चर्चेत भाग घेतला . इंग्रजी भाषेत अस्खलितपणे आणि मुद्देसूद आक्रमक संवादाने स्वामीजींनी त्या महाभागांना निरुत्तर केले . एका संन्याशाची भाषा, वक्तृत्व, वादपटुत्व पाहताना सगळे थक्क झाले होते . डोळे विस्फारून बघत होते . 
     

८३ . माझा नरेंद्र आकाश आहे.

                         कथा विवेकानंद - ८३

     कोलकात्यातील दक्षिणेश्वरी कालीमातेचे मंदिर होते . रामकृष्ण त्या मंदिराचे पुजारी झाले . साधा सरळ स्वभाव, आत्मशरण भोळी भावभक्ती असलेले रामकृष्ण . कालीमाता प्रसन्न न होती तर नवलच !
     रामकृष्णांची नरेंद्राशी भेट झाली . जणू जिवाशिवाची भेट . रामकृष्ण नरेंद्रमय झाले जणू  ! उठता बसता ते नरेंद्राची स्तुती करीत, गुणवर्णन करीत . काही जुन्या मंडळींना हे कौतुक सहन होईना . काय करावे बरे ?  
     रामकृष्णाजवळ नरेंद्राची चहाडी करायचा बेत काही जणांनी आखला . ते स्वामीजी जवळ गेले .  त्यांचे कान फुंकू लागले . नरेंद्र नोकरी करीत नाही . त्याला वाईट संगत लागलीय . तो व्यसनाच्या अधीन झालाय . त्याचा तोल सुटलाय . निराशाग्रस्त होऊन तो काहीही खातोय . अगदी गोमांस सुद्धा . ते सांगू लागले . 
     रामकृष्ण हसले आणि म्हणाले . ' माझ्या मित्रांनो आपण धूर बघितलाय काय ? भिंत काळी करणारा धूर . धूर फक्त भिंत काळी करतो . तो आकाश नाही काळे करू शकत ! आणि माझा नरेंद्र आकाश आहे आकाश ! ' 
     

८२ . तू स्वतः महासागर झाला आहेस !

                        कथा विवेकानंद - ८२

     स्वामी विवेकानंद अमेरिकेत असतानाची गोष्ट . तेथील प्रख्यात गायिका मादाम काल्व्हे त्यांना भेटायला आल्या . ओळख झाली,चर्चा झाल्या,  मादाम काल्व्हे स्वामीजींच्या व्यक्तिमत्वाने भारून गेल्या . 
     अशाच एका भेटीत मादाम काल्व्हे स्वामीजींना म्हणाल्या, ' मला उपदेश द्या. ' स्वामीजी म्हणाले, ' तुम्ही तुमचा ' स्व ' अनंतात विलीन करा. ' मादाम एकदम म्हणाल्या, ' नाही अजिबात शक्य नाही . असा विचारही करणे मला शक्य नाही . माझे ' मी ' पण मला हवे आहे . अनंतात विलीन होऊन जाणे मला आवडणार नाही . 
     स्वामीजी स्मित करून म्हणाले, ' पाण्याचा एक छानसा पिटुकला थेंब सागरात पडला . स्वातंत्र्याच्या अतीव लालसेने तो ओरडू लागला . ' मला एकटे रहायचेय . मला स्वतंत्र रहायचेय. ' तो विशाल महासागर हसला आणि म्हणाला, ' अरे, असा रडतोस कशाला ? आता तू तुझ्या भावा-बहिणी बरोबर मिळाला आहेस . या महान समष्टीचा घटक झाला आहेस . वेड्या, तू स्वतः महासागर झाला आहेस ! '  

८१ . तिखट मिरच्या मिळतील काय ?

                         कथा विवेकानंद - ८१ 

     स्वामी विवेकानंद संन्याशी होते . ते स्वतःला परमहंस म्हणत . सगळे सोडून दिलेला संन्याशी नव्हे . स्वतः जवळ काहीही न बाळगणारा अपरिग्रही साधू  . स्वामीजी वेगवेगळ्या पदार्थांचे शौकीन होते . पदार्थ ते मोठ्या आवडीने खात . मसालेदार पदार्थ त्यांची आवड होती . 
   स्वामीजी नुसते स्वतः खात नसत . गुरुबंधुना, शिष्यांना वाढण्यात त्यांना मोठा आनंद मिळत असे . स्वामीजी विविध पदार्थ आपण तयार करीत . पदार्थाचे, त्यातील गुणवैशिष्ट्यांचे वर्णन करीत शिष्यांना वाढीत . जे मिळेल ते साधूने खाल्ले पाहिजे . दात्याने वाढलेली भिक्षा स्वीकारलीच पाहिजे असे ते सांगत . 
     स्वामीजी स्वीत्झर्लंड मध्ये होते . मिरच्यांच्या तिखट पणाविषयी चर्चा सुरु झाली . मिरच्या आणण्यात आल्या . स्वामीजी त्या तिखटजाळ मिरच्या मोठ्या चवीने खाऊ लागले . चावून चावून त्यांचा आस्वाद घेऊ लागले . म्हणाले, ' यापेक्षा तिखट मिरच्या इथे मिळतील काय ? '  
     

८० . श्री. नारायण गुरु

                      कथा विवेकानंद - ८० 

     स्वामी विवेकानंद भारत परिक्रमा करीत होते . प्रवासात बंगळुरुला त्यांनी डॉ. पन्यू यांच्याकडे मुक्काम केला . डॉ पन्यू सरकारी वैद्यकीय अधिकारी होते . बोलत असताना त्यांनी आपल्या मनातील वेदना स्वामीजींना बोलून दाखविली . 
     ते म्हणाले, ' त्रावणकोरमध्ये ब्राह्मणांचे वर्चस्व आहे . त्यामुळे डॉक्टरी पास करूनह मला नोकरी मिळाली नाही . ब्राह्मणांना प्रसन्न करण्याचा मार्ग कोणता ? '
     स्वामीजी डॉक्टरांना म्हणाले, ' तुम्ही कशाला ब्राह्मणांच्या नादाला लागता ? तुमच्या समाजातही चांगली, सत्चरित्र माणसे असतील ! त्यातील गुणी माणसाला पुढारी बनवा आणि पुढे चला . '
     डॉ. पन्यूनी स्वामीजींचा सल्ला मानला . त्यांना श्री. नारायण गुरु यांच्या मध्ये नेतेपदाचे गुण आढळले . श्री. नारायण गुरूंना त्यांनी गुरुपदी बसविले .  त्यांची सगळी जात नारायण गुरूंना आदर्श मानू लागली . त्यांचा आदेश पाळू लागली . श्री. नारायण गुरु हळूहळू मग साऱ्या समाजाचेच नेते बनले, प्रातःस्मरणीय झाले . 

७९. माणसाला अन्न देण्याची पद्धत

                  कथा विवेकानंद - ७९ 

     स्वामीजी एका सदगृहस्थाच्या घरी मुक्कामाला होते . वर्तमानपत्रात बातमी आली होती . ' कोलकात्यात एक माणूस उपासमारीने मेला . ' बातमी वाचताच स्वामीजी अस्वस्थ झाले . ते एकदम म्हणाले, ' हा देश रसातळाला जाणार . ' 
     ' असे आपण का म्हणता ? ' श्री. हरीपदांनी विचारले . 
     अरे, इतर देश आणि आपला देश यांच्यात फरक आहे . इतर देशात गरिबांना अन्न देणाऱ्या, काम देणाऱ्या अनेक संस्था आहेत . अनाथाश्रमांना लोक भरपूर पैसे देतात . आणि तरीही तिथे शेकडो लोक भुकेने मरत असतात . 
     आपल्या देशात तसे नाही . आपल्या देशात भुकेलेल्या माणसाला अन्न देण्याची पद्धत फार प्राचीन काळापासून आहे . त्यामुळे येथे कोणी उपाशीपोटी मरत नसत . आज अशी बातमी प्रथमच वाचली . आणि महत्वाचे म्हणजे या दिवसात दुष्काळही नाही . आपण आपली संस्कृती, आपला वारसा विसरून चाललोत काय ?

७८ . जनता जनार्दनाच्या सेवेसाठी

                    कथा विवेकानंद - ७८

     स्वामी विवेकानंदांनी हिंदू धर्माला सेवेचा स्पर्श दिला . आपल्या शिष्यांना त्यांनी जनसेवेचे व्रत दिले . त्यांच्यात सेवाभाव जागविला . सेवाभावी संस्थांची उभारणी केली .  त्या वाढविल्या . 
     भगवान गौतम बुद्ध त्यांचा आदर्श होता . येणाऱ्या काळात भारताला टिकाव धरायचा असेल तर सेवेची कास धरावी लागेल असे ते सांगत . 
     स्वामीजी अमेरीकेहून परतले . त्यांच्यासोबत मार्गारेट नोबल भारतात आल्या . भारतीयांची सेवा करायच्या अटीवरच त्यांना भारतात यायची अनुमती मिळाली . आपल्या सेवाभावाने नोबलनी स्वामीजींना प्रसन्न करून घेतले . 
     मार्गारेट नोबलचा दीक्षा समारंभ झाला. त्या भगिनी निवेदिता बनल्या . निवेदितेला दीक्षा दिल्यानंतर स्वामीजींनी त्यांना बोलाविले . त्यांच्या हातात काही फुले दिली . ते म्हणाले , ' हि फुले घे . तो बुद्ध दिसतोय ना, त्याच्या पायावर वाहा . त्या महात्म्याने आपले सारे आयुष्य जनता जनार्दनाच्या सेवेसाठी वाहिले होते . ' 

७७ . बाटविणे शक्य झाले असते काय ?

                      कथा विवेकानंद - ७७ 

     स्वामी विवेकानंदांना सिन्हा नावाचे एक सदगृहस्थ भेटायला आले होते . हिंदू धर्मावर चर्चा चालली होती . चर्चा करताना स्वामीनी त्यांना अमेरिका प्रवासा दरम्यान घडलेले काही प्रसंग सांगितले . हिंदू धर्मावर टीका करताना ख्रिस्ती मिशनरी केवढ्या खालच्या पातळीवर येतात त्याचे वर्णन केले आणि विचारले, ' मला एक सांग . तुझ्या आईचा कोणी अपमान केला तर तू गप्प बसशील काय ? ' 
     सिन्हा म्हणाले, ' अजिबात नाही . उलट मी त्याला यथेच्छ बदडून काढीन . '
     ' एकदम बरोबर ! ' स्वामीजी म्हणाले . ' आता मला एक सांग . असाच भाव तुझ्या मनात आपल्या हिंदू समाजाविषयी असता तर ? आपल्या भावांचे हे जे ख्रिस्तीकरण चालू आहे ते बघून तू शांत राहिला असता काय ? हिंदूंना बाटविणे मिशनरयाना शक्य झाले असते काय ? चौकाचौकात उभे राहून ते आपल्या धर्माला शिव्या देऊ शकले असते काय ? '

७६ . इंडियन इन्स्टिट्युट ऑफ सायन्स

                   कथा विवेकानंद - ७६ 

     स्वामीजी सर्वधर्मपरिषदेत भाग घेण्यासाठी जलयानाने शिकागोला जात होते . जपान सोडल्यानंतर त्यांचा परिचय श्री . जमशेटजी टाटांशी झाला . दोघेही उगवत्या भारताची स्वप्ने पाहणारे . तार जुळली नाही तर नवलच !

     विश्वदिग्विजय करून, युरोपात तीन वर्षे वेदांताचा प्रसार करून स्वामीजी भारतात परतले . ते परतल्यावर श्री . टाटांनी त्यांना एक पत्र लिहिले. त्या पत्रावर पत्रोत्तर म्हणून स्वामीजींनी ' प्रबुद्ध भारत ' या आपल्या मासिकात ' श्री . टाटा यांची योजना ' या नावाचा लेख लिहिला . 

     त्यांनी लिहिलेय, ' आज शेती व व्यापार या क्षेत्रात आधुनिकता आणली पाहिजे . यात आधुनिक विज्ञानाचा उपयोग केला पाहिजे . आजपर्यंतच्या या सर्वात महान कार्यात टाटाच्या खांद्याला खांदा लावून सर्वांनी उभे राहिले पाहिजे . धनसमर्पण केले पाहिजे . 

     याचा परिपाक म्हणजे आज बंगळूरूला उभी असलेली संस्था ' इंडियन इन्स्टिट्युट ऑफ सायन्स . ' संपूर्ण आग्नेय आशियात इंजीनियरिंग व औद्योगिक शिक्षण देणारी तसेच संशोधन करणारी प्रमुख संस्था . मोठमोठे अभियंते भारताला याच संस्थेने दिले .  

७५ . ती इच्छा माझी आहे .

                    कथा विवेकानंद - ७५

     स्वामी विवेकानंद साधक होते . ते ध्यान धारणा करीत असत . समाधीत अनेक दिवस बसत असत . स्वामी रामकृष्णाकडून निर्विकल्प समाधीचाही लाभ त्यांना मिळाला होता .  
     असेच एक दिवस एकांत समाधीतून ते बाहेर आले . तीन चार दिवसांची ती समाधी होती . समाधीच्या फलश्रुती संदर्भात चर्चा सुरु झाली . भगिनी निवेदितेला ते म्हणाले, ' भारतावर मुसलमानांनी आक्रमक केले . या आक्रमक मुसलमानांनी राज्य केले ते ठीक . पण त्यांनी देवळे का फोडली ? त्या मंदिरातील पवित्र मूर्ती भ्रष्ट का केल्या ? माझ्या मनात या विचाराने नेहमीच संताप यायचा . 
     आज मात्र मला कालीमातेने या प्रश्नाचे उत्तर दिले . माझ्या मनाला शांत केले . मला म्हणाली .  मी माझी मूर्ती आहे तशीच ठेवीन अथवा फोडून घेईन . ती माझी इच्छा आहे . तू कशाला या गोष्टीचा मनस्ताप करून घेतोस ? ती इच्छा माझी आहे . 




                

७४. मन मस्त फकिरी धारी हैं

                     कथा विवेकानंद - ७४

     साधक नरेंद्र भारत भ्रमण करीत होता . ' केल्याने देशाटन पंडित मैत्री . . . ' म्हणतात तसे नवनवे अनुभव घेत होता . मथुरेच्या प्रवासात घडलेला प्रसंग . चालून चालून खूप थकवा आलेला . 
     बाजूला एक माणूस चिलीम घेऊन बसला होता . आपल्याच नादात शांतपणे तो झुरके मारीत होता . स्वामीजी त्याच्याजवळ गेले आणि म्हणाले, ' मला दोनचार झुरके देता काय ? ' 
     तो माणूस दचकला आणि म्हणाला, ' महाराज मी भंगी आहे . '
     त्याचे शब्द ऐकताच स्वामीजी पुढे चालू लागले . चालता चालता ते विचार करू लागले . अरे, मी तर संन्यासी . मला कोठली जातपात ? सगळे मानव मला सारखे . देवासम . आणि मी निघून आलो . केले ते काही बरोबर नाही केले . चला, चूक दुरुस्त करायची . ते माघारी परतले . 
     स्वामीजी पुन्हा त्या माणसाजवळ आले . ' मला थोडा तंबाखू भरा ना ? ' त्यांनी प्रवाश्याला विनंती केली . तो कसाच ऐकेना . स्वामीजी त्याला समजाऊ लागले . शेवटी नरेंद्रच तो, थोडाच त्याला हार जाणार ? चार दोन झुरके हाणून ते चालू लागले . गुणगुणत ' मन मस्त फकिरी धारी हैं , अब एक हि धुन जय जय भारत . . . ' 

७३. देवकृपेने मी हिंदू आहे .

                        कथा विवेकानंद - ७३

     स्वामी विवेकानंदांना आपल्या हिंदू धर्माचा फार मोठा अभिमान होता . हिंदू धर्म महान आहेच, त्याचबरोबर यापेक्षा तो मोठा व्हावा, समर्थ व्हावा म्हणून ते प्रयत्न करीत असत . आपल्या शिष्यांना दिशा दाखवीत असत . 
     स्वामीजी असेच एकदा उत्तर हिंदुस्थानांत प्रवास करीत होते . बरोबर भगिनी निवेदिता आणि काही पाश्चात्य शिष्य होते . प्रवास करताना त्यांना एक वृद्ध महिला भेटली . स्वामीजींनी तिला प्रश्न केला, ' आपण कोण ? '          त्या महिलेने उत्तर दिले, ' अल्लाच्या कृपेने मी मुसलमान आहे . ' 
     स्वामीजींना ते उत्तर आवडले . ते आपल्या शिष्यांना म्हणाले, ' बघा, आपल्या धर्माचा अभिमान . याच्या उलट आमचे हिंदू आहेत . रोज देवदेव करणार, व्रतवैकल्ये करणार . पण कधीही तोंडातून निघणार नाही की, देवकृपेने मी हिंदू आहे . ' 

७२ . स्वामीजी साक्षात वादन देवता !

                       कथा विवेकानंद - ७२ 

     स्वामी विवेकानंद गोव्यात आले . मडगावात श्री . सुब्राय नायक यांच्या घरात, सालात त्यांचा मुक्काम होता. स्वामीजींची गायन वादनाची आवड सुब्रायबाबांनी हेरली .   

     पर्वतावर याच काळात लयसूर्याचा  उदय होत होता. खाप्रुमाम पर्वतकर ! वादनातील एक  अनोखा   चमत्कार  ! एका पायाने त्रिताल, दुसऱ्या पायाने झपताल, एका हाताने लय, दुसऱ्या हाताने चौताल

धरून तोंडाने सवारी म्हणत एकाच वेळी समेवर येणारा हा लयभास्कर .      सुब्रायबाबानी खाप्रूमामांना बोलवून आणले. स्वामिजीसमोर त्यांचे वादन झाले. तरुण खाप्रूला वादनासंबंधी सांगताना स्वामीजी म्हणाले, ' लाकडी खोक्याच्या कडेवर बोटांनी वाजवत जसा आपण आवाज काढतो, तसा आवाज चामड्याच्या वरच्या थरातून काढला आला पाहिजे. ' खाप्रूला हे पटेना. त्याला वाटले स्वामीजी आपली थट्टा करतात. हलकेच तसे ते म्हणालेही. 

     स्वामीजी आसनावरून उतरले. बैठक मारून त्यांनी तबल्यावरून  हात फिरविला. त्यांची बोटे तबल्यावरून फिरू लागली. दैवी आवाज सालात घुमू लागला. आपल्या वादनाने उपस्थितांना आ वासायला लावणारा तालवेडा कलावंत खाप्रू . आज त्याचा   वासलेला आ पहाण्याचे  भाग्य सर्वाना मिळाले होते. स्वामीजीच्या वादन कौशल्याने सगळेजण  थक्क झाले होते. खाप्रू मामानी स्वामीजींना साष्टांग नमस्कार घातला. त्यांची क्षमा मागितली. आपल्या  उमेदीच्या,  उभारीच्या  अत्यंत तरुण वयात स्वामीजीशी साक्षात वादन देवतेशी संबंध येण्याचे भाग्य खाप्रू मामांना लाभले, ते कीर्तिवंत झाले .  

७१ . मैद्याचे थरचे थर

                      कथा विवेकानंद - ७१ 

     स्वामी विवेकानंद जितके गंभीर होते तितकेच ते विनोदीही होते . विदेश प्रवासात असताना त्यांचा मुक्काम लंडनला होता . तेथील वास्तव्यात एके दिवशी ते शिष्यांसमवेत रहदारी बघत होते . 
     रहदारी बघून परतल्यावर स्वामीजी म्हणाले, पोरींनी आपल्या चेहऱ्यावर पावडरीचे थरच्या थर थापलेले आहेत . थरांची जाडी इतकी आहे कि ते खरवडून काढायला कुदळ आणावी लागेल . 
     स्वामींनी क्षणार्धात कवन रचले . त्याला चाल लावली . आणि गायला लागले . शिष्यांची हसून हसून मुरकुंडी वळली . त्या कवनाचा मतितार्थ होता . ' जेवढ्या म्हणून मुली येताहेत त्यांच्या हातात छत्री आहे . डोक्यावर टोपी आहे . आणि चेहऱ्यावर मैद्याचे थरचे थर आहेत . ' 

७०. विवेकानंदांचे गायन

                      कथा विवेकानंद - ७०

     स्वामी रामकृष्णाचे ते शेवटचे आजारपण होते . त्यांना कर्करोग झाला होता . कोलकात्यातील प्रसिद्ध डॉक्टर श्री . महेंद्रलाल सरकार त्यांना तपासायला यायचे . स्वामीजींचे शिष्य त्यांना आराम पडावा म्हणून विविध प्रकारचे यत्न करीत . आपापल्या परीचे प्रयत्न करीत . विवेकानंदांचे गायन हा असाच एक प्रकार रामकृष्णाना आवडणारा असे . 
      डॉक्टर सरकार स्वामीजींना तपासायला आले . विवेकानंद तेव्हा गात होते . स्वामीजीची भावसमाधी लागली होती . डॉक्टरांनी ते दृश्य पहिले . स्वामीजींचे ते समाधी अवस्थेत जाणे त्यांना खटकले . त्यांनी ते बोलूनसुद्धा दाखविले . 
     ठाकूर म्हणाले,  ' कुठे काय ! मी कोठे समाधी अवस्थेत जातो ? ' एवढे म्हणाले आणि पुन्हा मस्तपैकी भावसमाधीत मग्न झाले . विवेकानंदांचे गायन चालूच होते . 

६९ . तानपुरा जमिनीवर आपटेन !

                    कथा विवेकानंद - ६९ 

     स्वामी विवेकानंद थोर गायक व श्रेष्ठ वादक होते . हा वसा त्यांचे आजोबा दुर्गाप्रसाद व वडील विश्वनाथदत्त यांच्याकडून मिळाला होता . भरदार आवाजाची निसर्गदत्त देणगी त्यांना घराण्याकडून लाभली होती . 
     स्वामी रामकृष्ण आपल्या शिष्यांसह गाणे ऐकायला बसले होते . त्या दैवी आवाजसागरात आता मनसोक्त विहार करायचा . सगळे उत्सुक होते . विवेकानंदांनी तानपुरा जुळवायला सुरुवात केली . पाच मिनिटे झाली दहा  मिनिटे झाली तानपुरा काही जुळेना . 
     शिष्य चुळबुळायला लागले . रामकृष्णही पाचपाच मिनिटांनी त्याला सुरु करायचा आग्रह करायला लागले . पण तो जाम सुरु करेना . आधी तानपुरा जुळणी मगच गायन ! बराच वेळ झाला . सगळेच कंटाळले . विनंत्या, मिनतवाऱ्या कशाचाही परिणाम होईना . शेवटी स्वामी रामकृष्ण परमहंस उठले . 
     शिष्यांना म्हणाले, ' चला, उठा आता ! आजचा दिवस तानपुऱ्याचा, गाणे उद्या होईल . मी आणि थोडा वेळ जर इथे थांबलो ना तर तो तानपुरा निश्चितच जमिनीवर आपटून फोडून टाकीन . ' 

६८ . चमत्कारावर अजिबात विश्वास नाही .

                          कथा विवेकानंद - ६८

     स्वामीजी आले हि बातमी शहरात पसरली . दर्शनाला भक्तांची रांग लागली . एक कलावंतीण आपल्या आईला घेऊन आली . म्हणाली, ' स्वामीजी मी दमेकरी आहे . दम्याच्या त्रासामुळे मी धंदाही करू शकत नाही . मला या आजारातून मुक्त करील असा अंगारा द्या . मी आपली खूप उपकारी होईन . 
     स्वामीजी म्हणाले, " आई, असा अंगारा माझ्याजवळ नाही . मजा म्हणजे मला स्वतःला दम्याचा त्रास आहे . दम्यावर मलाच औषध मिळाले नाहीये , मग तुम्हाला कोठून देऊ ? मला मिळाले कि तुम्हाला पाठवून देईन . '
     स्वामीजींनी पुढे कधीतरी म्हटलेय, ' हिंदू धर्म चमत्कारावर अजिबात विश्वास ठेवीत नाही . धर्माचे आणि चमत्काराचे काहीच देणेघेणे नाही . शहाण्या माणसाने त्यात अजिबात पडू नये . ' 

६७ .सामान्यांच्या मुक्तीसाठी झोकून दे !

                       कथा विवेकानंद - ६७ 

     स्वामी विवेकानंद दीक्षा घेण्यासाठी आलेल्या युवकांना दीक्षा देत . पण त्यांनी मुक्तीचा मार्ग शोधणे स्वामीजींना आवडत नसे . समाज गलितगात्र असताना स्वतःची मुक्ती हे त्यांना स्वार्थी वाटे . आधी समाजाची ह्या अवनतीतून मुक्ती मग स्वतःसाठी असे त्यांचे सूत्र होते . 
     स्वामीजीकडून दोन तरुणांनी दीक्षा घेतली . त्यांची नावे ठेवण्यात आली विरजानंद आणि प्रकाशानंद ! यथावकाश स्वामीजींनी त्यांना ढाक्यास जायला सांगितले . स्वामी रामकृष्णाच्या शिकवणुकीचा प्रचार करण्यास सांगितले . ते का कुं करायला लागले . 
     ' आम्हाला काहीच ज्ञान नाही. आम्ही काय सांगणार ? असे ते म्हणू लागले. आम्ही आणखी थोडी खडतर तपः श्चर्या करू . मुक्तीलाभ घेऊ. मग ढाक्यास जाणे योग्य होईल .  '
     स्वामीजी रागावले, " वत्सा, तू स्वतः च्या मुक्तीची धडपड केलीस तर नरकात जाशील . हि स्वार्थी इच्छा सोडून दे . जनसामान्यांच्या मुक्तीसाठी झोकून दे ! "

६६ .कोणाही बरोबर मी जेऊ शकतो .

                     कथा विवेकानंद - ६६ 

     स्वामी विवेकानंदावर खेत्री संस्थानाच्या महाराजांची खूप श्रद्धा होती .  श्री . जगमोहनलाल त्यावेळी संस्थानाचे दिवाण होते . स्वामीजी संस्थानात आले की, स्वामीजी, महाराज आणि जगमोहनलालजी यांच्यात विविध विषयांवर चर्चा होत.ऐकणाऱ्याना ती एक बौद्धिक मेजवानीच असे . 
     असेच एकदा स्वामीजी संस्थानात आले होते . बोलता बोलता जगमोहनलाल म्हणाले, ' स्वामीजी तुम्ही असे कसे ? स्वतःला तुम्ही हिंदू संन्यासी म्हणवून घेता, आणि मुसलमानाकडे भोजन करता ? म्लेंच्छांचा हात लागला तर तुम्ही हिंदू कसे राहणार ?
     स्वामीजींना राग आला . ते तीव्र शब्दात म्हणाले, " मी संन्याशी आहे . ' करतल भिक्षा तरुतल वास ' अशी आमची पद्धती . मला कसले लागतात तुमच्या रूढी आणि रीतीरिवाज . ज्ञानदान करणारा शिक्षक व संडास साफ करणारा भंगी मला सारखेच . कोणाही बरोबर मी जेऊ शकतो . "

६५. कार्याचा सन्मान झालाच पाहिजे .

                      कथा विवेकानंद - ६५ 
                          कार्याचा सन्मान झालाच पाहिजे .


     बोलता बोलता स्वामीजी एका सामाजिक कार्यकर्त्याची प्रसंशा करू लागले . त्याने उभे केलेले काम, त्यासाठी केलेले कष्ट, त्या कामामागचा त्याचा विचार ते सांगू लागले . त्या कामातून झालेल्या सामाजिक बदलावरही त्यांनी भाष्य केले . 
     तेथे असलेल्या एका गृहस्थाला ते आवडले नाही . आपली नाराजी व्यक्त करताना तो म्हणाला, ' स्वामीजी, पण तो माणूस तर तुम्हाला अजिबात मानीत नाही . '
     स्वामीजी म्हणाले, ' अरे असे कसे ? त्याने मला मानले म्हणजे त्याचे काम श्रेष्ठ असे कुठे आहे ? तो श्रेष्ठ आहे, तो त्याने चांगले कार्य केले म्हणून ! त्यासाठी मी त्याची प्रसंशा केली . '
     चांगले काम मग ते कोणीही का करेना, त्यामुळे देशाची उन्नती होते, आध्यात्मिक प्रगती होत असते . त्या कार्याचा सन्मान झालाच पाहिजे .  

६३. आईवर प्रेम करा

                    कथा विवेकानंद - ६३       
     संन्याशी म्हणजे संपूर्ण विश्वावर प्रेम करणारा . प्रांत, देश, भाषा वगैरे त्याला लागत नाही . तो नेहमी जागतिक पातळीवर चिंता करतो . स्वामी विवेकानंदांनी असा विचार कधीही केला नाही . 
     स्वामीजी देशभ्रमणात होते . एके ठिकाणी त्यांना एक साधू महाराज भेटले . वार्तालाप करता करता ते म्हणाले, ' साधूला कोणतीही बंधने असू नयेत . त्याने हे विश्वाची माझे घर असा भाव बाळगावा . देशाची नव्हे केवळ जगाच्या कल्याणाची चिंता करावी . '
     स्वामी विवेकानंदांना राग आला . तीव्र शब्दात ते साधूला म्हणाले, ' असे कसे होईल . जो आपल्या आईला पोसू शकत नाही . तिच्या कल्याणाची चिंता करु शकत नाही . तो दुसऱ्याच्या आईला कसा पोसणार ? ज्याच्या मनात स्वतःच्या आईविषयी प्रेम नाही तो दुसऱ्याच्या आईवर प्रेम कसे करणार ? ' 

६२. मनःशांती अवश्य लाभेल

                   कथा विवेकानंद - ६२ 

     स्वामी विवेकानंद आध्यात्मिक पुरुष . त्यात योद्धा संन्याशी . साहजिकच अनेक तरुण त्यांना भेटण्यास, त्यांचे मार्गदर्शन घेण्यास येत . पण त्यांचा  सेवाभावाचा पैलू अनेकांच्या लक्षात येत नसे . 
     असाच एक तरुण त्यांच्याकडे आला . अनेक ग्रंथांचे वाचन केलेला, विविध साधना केलेला असा . तो स्वामीजींना म्हणाला, ' स्वामीजी मी अनेक साधना केल्या . दारे बंद करून स्वतःला कोंडून घेतले . तासनतास बसलो पण शान्तिलाभ काही होत नाही . माझे काय चुकतेय ? मी काय करावे ?
     स्वामीजी हसले आणि म्हणाले, ' बेटा, दारे बंद नाही, दारे उघडी कर . उठ, खोलीतून बाहेर पड . आजूबाजूला बघ . अनेक गोरगरीब तुला दिसतील, त्यांच्यासाठी धान्य गोळा कर . अनेक आजारी रुग्ण असतील, त्यांना औषधोपचार कर . खुपजण अशिक्षित भेटतील, त्यांना साक्षर कर . जनताजनार्दन म्हणतात . समाज हाच देव आहे . त्याची सेवा कर . तुला मनःशांती अवश्य लाभेल . ' 

६४ . तुझ्या भाषेत ईश्वराची आराधना कर .

                       कथा विवेकानंद - ६४ 
                तुझ्या भाषेत ईश्वराची आराधना कर .

     स्वामीजी प्रवासात अनेक जणांच्या घरी मुक्काम करीत . मुक्कामात लोक त्यांना प्रश्न विचारीत . आपल्या शंकांचे निरसन करून घेत . 
     अशाच एका मुक्कामी नटकृष्णानी स्वामीजींसमोर आपली समस्या ठेवली . ते स्वामीजींना म्हणाले, ' मनाला समाधान मिळावे म्हणून गेले कित्येक महिने मी संध्या व गायत्री जप नियमित करीत आहे . पण म्हणावे तसे समाधान मिळत नाही . काय होते काही कळत नाही . '
     स्वामीजी म्हणाले, ' नटकृष्ण, नुसते घोकून किंवा पाठ करून काहीही मिळत नाही . जे काय मिळवायचंय ते आपल्याला स्पष्ट पाहिजे . जी भाषा आपल्याला कळत नाही त्या भाषेतून प्रार्थना करून काही उपयोग नाही . तू तुझ्या भाषेत ईश्वराची आराधना कर . तुला ईश्वर निश्चित प्राप्त होईल . '  

६१ .दणदणीत गुण पडतील .

                   कथा विवेकानंद - ६१ 

     स्वामी विवेकानंद तेव्हा विद्यार्थी होते . परीक्षेचे दिवस होते . पहाटे उठून सगळे विद्यार्थी अभ्यासाला बसत . दोनेक तास, अभ्यास उजळणी करून परीक्षेला जात . 
     असाच एक दिवस होता . नरेंद्र पहाटे उठला आणि गायला लागला . आपल्या दमदार आवाजात त्याने गीते म्हणायला सुरुवात केली . त्याचे सगळे साठी जमले . त्या सुमधुर गायनाचा आस्वाद घेऊ लागले . गीतामागून गीते नरेंद्र गात होता . अगदी तन्मय होऊन, जगाचे भान विसरून . 
     दोनेक तासानी एक मित्र भानावर आला . परीक्षेची आठवण होऊन तो नरेंद्राला म्हणाला, ' अरे, परीक्षेची आठवण आहे का ? '
     " आहे तर ! म्हणूनच हि साधना चालली आहे . " नरेंद्र म्हणाला . "  मेंदूची साफसफाई ! नव्या गोष्टी घाईघाईने कोंबत गेलो तर आहे ते आणि नवे यांचा गोंधळ व्हायचा . यापेक्षा शरीर आणि मन शांत, आनंदी ठेवले म्हणजे मागचा अभ्यास आठवेल . भरभर लिहिता येईल आणि दणदणीत गुण पडतील . " 

  

६० . हा मुलगा पुढे फर्डा वक्ता होईल .

                         कथा विवेकानंद - ६० 

     बाळाचे पाय पाळण्यात दिसतात असे म्हणतात . त्या काळी भारतावर इंग्रजांचे राज्य होते . इंग्रजी स्वभावानुसार शाळेत इंग्रजी भाषा सक्तीची होती . एके दिवशी शाळेतून घरी आल्यावर बिलेले घोषणा केली की, ' ज्या इंग्रजांनी आपल्याला गुलाम बनविले, त्या इंग्रजांची भाषा मी मुळीच शिकणार नाही .' वडील प्रख्यात वकील आणि आईही धार्मिक प्रवृत्तीची ! दोघांनीही मार्ग काढला . बिले शिकायला लागला . 
     मेट्रोपोलीटन इन्स्टिट्युट मध्ये नरेंद्रनाथ शिकत होता . शाळेत प्रमुख समारंभ होता . प्रमुख पाहुणे होते बंगालातील मोठे नेते श्री . सुरेंद्रनाथ बेनर्जी . समारंभात विद्यार्थ्यांमधून कोण भाषण करणार ? शिक्षकांमध्ये चलबिचल चालली . 
     शेवटी नरेंद्राची निवड करण्यात आली . कार्यक्रमातील त्याचे भाषण अतिशय उत्कृष्ट झाले . सुरेंद्रनाथ बेनर्जी तर एकचित्ताने ऐकत होते . कार्यक्रम झाल्यावर त्यांनी नरेंद्राला जवळ बोलाविले . त्याच्या पाठीवरून हात फिरविला . ते म्हणाले, ' अभिनंदन ! छान बोललास . असाच बोलत राहा. ' शिक्षकांशी बोलताना ते म्हणाले. ' हा मुलगा पुढे फर्डा वक्ता होईल . '